कालिञ्चोकमा मासिँदै चौंरी गोठ

चरनक्षेत्र साँघुरिएपछि प्रत्येक वर्ष चौंरी गोठ बेचेर विदेश जाने क्रम बढ्दो

दोलखा — कालिञ्चोकको कुरीमा मात्रै ६ वर्षअघि १८ वटा चौंरी गोठ थिए । ती गोठमा ४ सय ५० भन्दा बढी चौंरी पालिएको थियो । त्यसबेलासम्म असारको पहिलो साताबाटै कालिञ्चोकमा चौंरी चरिरहेका बथान देखिन्थे ।

पछिल्ला पाँच वर्षमा यस क्षेत्रका चौंरी गोठ मासिएर ३ वटामा सीमित भएको छ । यी गोठमा अहिले मुस्किलले सय वटा चौंरी देखिन्छन् । पछिल्लो समय अतिक्रमण बढ्दै गर्दा कालिञ्चोकका खर्क मासिएका छन् । चौंरी चर्ने खर्क नभएपछि माथिल्लो भेगका पशुपालक किसान गोठ बेचेर विदेश पलायन हुने क्रम बढ्दो छ ।

चौंरी चरण क्षेत्रको रुपमा चिनिएका कालिञ्चोकका कुरी, टटुवान लगायत क्षेत्रमा किसानहरू वर्षेनि चौंरीलाई गोठ लैजाने गर्थे । तर ती चरण क्षेत्र नै अचेल मासिएका छन् । चरण क्षेत्रको अभावमा ६ वर्षभित्र १० वटा गोठ मासिएका छन् ।

कतिपय चौंरी चराउन व्यस्त हुने किसानहरू गोठ मासेरै विदेश पलायन हुने क्रम बढ्दो छ । हिमाली भेगका पशुपालक किसानको मुख्य आम्दानीको स्रोत चौंरीपालन मानिन्छ ।

स्थानीय निमा शेर्पाका अनुसार ५ वर्ष अघिसम्म यो मौसममा कुरीमा डेढ दर्जन गोठका चौंरीले खर्क भरिन्थ्यो । अहिले खर्क छैन, चरणक्षेत्र नभएपछि किसानहरू पनि गोठ आउन छाडे । साँझबिहान चौंरी दुहुन भ्याइनभ्याइ हुने गरेको शेर्पा स्मरण गर्छन् ।

त्यसो त चौंरी पालक किसानको पेसा नै संकटमा पर्ने भएपछि वाग्मती प्रदेश सरकारले चौंरी प्रवर्द्धन कार्यक्रम संचालन गरेको छ । तर चौंरी पालक किसानले खर्क जोगाउने कार्यक्रम नल्याए केही वर्षमा हिमाली भेगका गोठहरू सबै मासिने शेर्पा बताउँछन् । चौंरी पालकलाई यही पेसामा टिकाउन पनि पहिलो खर्क जोगाउनु पर्ने उनको तर्क छ ।

‘वर्षमा एक पटक यो क्षेत्रमा गोठ आउँछ, यही खर्क नै मासिएपछि चौंरी कहाँ चराउने ?,’ शेर्पाले प्रश्न गरे, ‘पहिले खर्क जोगाउने कार्यक्रम आउनुपर्‍यो, अनि जोगिन्छ गोठ ।’ हिउँदमा कालिञ्चोकको तल्लो क्षेत्रमा गोठ सार्ने गरिए पनि असार लागेपछि चौंरी चराउन गोठहरू खर्क खोज्दै माथिल्लो भाग उक्लने गरेका छन् ।

तर पहिलेदेखि नै रहेका खर्कहरू मानवीय अतिक्रमणले मासिएर धमाधम होटल बनाइन थालेपछि स्थानीय किसानहरू चिन्तित देखिन्छन् । कालिञ्चोक गाउँपालिका र भीमेश्वर नगरपालिकाका चौंरीपालकको मुख्य चरनक्षेत्र मानिएको यस क्षेत्रमा पछसल्लो समय होटल बनाउने क्रम बढ्दो छ ।

पर्यटकका लागि होटल बनाइए पनि चौंरी किसानका लागि भने चौंरी चराउने अर्को विकल्प नहुँदा थप समस्या निम्तिएको स्थानीयहरू बताउँछन् । किसानहरूका अनुसार एउटै चौंरी गोठबाट कम्तीमा ३ लाखदेखि १५ लाखसम्मको दूधजन्य पदार्थ उत्पादन गर्न सकिन्छ ।

निमा भन्छन्, ‘चौंरीगाईको दूधले बनेका घिउ, छुर्पीको बजार राम्रो छ । ठेकेदार गोठमै आएर बैना दिन्छन् । तर माग पुर्‍याउन सकिरहेका छैनौं ।’ निमाका अनुसार यो वर्ष मात्रै एक धार्नी (साढे २ केजी) घिउको मूल्य २४ सय निर्धारण भएको छ।

महंगो मूल्य तिरेर चौंरीको घिउसहित दूधजन्य पदार्थ खरिद गर्ने व्यापारी आइरहँदा चौंरी पाल्ने किसानहरू भने पेसा छाडेर विदेशिन बाध्य छन् । ‘खर्क छैन कहाँ चराउन लैजाने चौंरी, अब म पनि गोठ बेच्छु होला,’ स्थानीय चौंरीपालक किसान डोमा शेर्पाको गुनासो छ, ‘बाजेको पालादेखिकै पेसा भएकाले अहिलेसम्म धानेका छौं । तर छोराछोरीको पाला भइसक्दा यो पेसा जोगाउनै मुस्किल भयो ।’

चौंरी पालनबाट राम्रो आम्दानी हुँदाहुँदै पनि खर्क अभावले यो पेसा छाड्नुपर्ने बाध्यता भएको उनले गुनासो गरिन् । ‘मेरो ३० वटा चौंरीबाट वार्षिक ६ लाख जति आम्दानी हुन्छ । तर बाटो खन्ने नाममा खर्क नै मासिएपछि ढुङगामाटो खाएर चौंरी बाँच्दैन,’ डोमा भन्छिन् ।

कालिञ्चोक क्षेत्रमा अनियन्त्रित रुपमा होटल निर्माण गर्दा र जथाभावी ढुङ्गा निकाल्न उत्खनन गर्दा चरणक्षेत्र मासिएको स्थानीय किसानहरूको गुनासो छ । यसैले पनि स्थानीय डिम्जो जातका चौंरी गोठ उक्त क्षेत्रबाट लोप भइसकेका छन् । चरनक्षेत्र खोज्दै हिँडेका चौंरीपालक किसानको लेकतिरका अधिकांश गोठहरू पनि यतिखेर महिलाले सम्हाल्दै आएका छन् ।

पुरुषहरू अन्य पेसा व्यवसाय र विदेशतिर जान थालेपछि भएका गोठहरू पनि महिलाको जिम्मेवारीमा छन् । ५ वर्षअघि जिल्लाभर ३ सयको हाराहारीमा चौंरी गोठ रहेको तत्कालीन जिल्ला पशुसेवा कार्यालयको तथ्याङ्क थियो । त्यसबेला जिल्लाबाट २५ करोडको घिउ र छुर्पी निकासी हुने गरेको थियो । स्थानीय तह बनेपछि चौंरीगोठ कति छन् भनेर तथ्याङ्कसमेत राखिएको छैन ।