विजयादशमी र थामी समुदायको ऐतिहासिक पीडा: पहिचान र अधिकारको प्रश्न

इतिहासलाई विजेताको आँखाबाट मात्र होइन, आफ्ना पुर्खाको भूमि, भाषा, संस्कृति र पहिचानको स्मृति बोकेका समुदायको दृष्टिकोणबाट पनि हेरौँ।

आज विजयादशमी मनाइरहँदा मेरो मनमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठिरहेको छ—इतिहासमा कसको विजय भयो र कसले के गुमायो? कसैका लागि विजयको उत्सव बनेको दिन अर्को समुदायका लागि आफ्नो इतिहास, मौलिक आस्था र सांस्कृतिक अस्तित्वबारे प्रश्न उठाउने अवसर बन्न सक्दैन र?

म यो प्रश्न कुनै धर्मावलम्बीको आस्थामाथि प्रहार गर्न वा कसैको चाडपर्वको अपमान गर्न उठाइरहेको छैन। मेरो उद्देश्य नेपालको इतिहासलाई एउटै धार्मिक, जातीय वा राजनीतिक दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्ने प्रवृत्तिमाथि प्रश्न उठाउनु हो। म चाहन्छु—नेपालको इतिहासमा थामी समुदायसहित सम्पूर्ण मूलवासी आदिवासी भूमिपुत्र समुदायका आवाज, अनुभव र ऐतिहासिक स्मृतिले पनि उचित स्थान पाऊन्।

इतिहासको एउटा पक्ष मात्र किन?

थामी समुदायको आफ्नै भाषा, संस्कृति, मौलिक परम्परा, सामुदायिक स्मृति र ऐतिहासिक पहिचान छ। हाम्रो इतिहास अरू कसैको विजयगाथाको पृष्ठभूमिमा सीमित हुन सक्दैन। हाम्रा पुर्खाको जीवनपद्धति, मौखिक इतिहास, सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक अभ्यास पनि नेपालको इतिहासका महत्त्वपूर्ण अङ्ग हुन्।

राज्य निर्माण र राजनीतिक परिवर्तनका विभिन्न कालखण्डमा आदिवासी समुदायको भूमि, परम्परागत स्वायत्तता, भाषा, आस्था र सांस्कृतिक अधिकारमा कस्तो प्रभाव पर्‍यो भन्ने प्रश्नको तथ्यपरक समीक्षा हुनुपर्छ। यसका लागि ऐतिहासिक अभिलेख, अनुसन्धान र समुदायका मौखिक परम्परालाई समेत महत्त्व दिन आवश्यक छ।

मलाई लाग्छ, इतिहासको सम्मान गर्नु भनेको विगतमा लेखिएका सबै कुरा प्रश्न नगरी स्वीकार गर्नु होइन। बरु इतिहासमा छुटेका आवाज खोज्नु, उपेक्षित अनुभवलाई अभिलेखित गर्नु र नयाँ पुस्तालाई आफ्नो पुर्खाको वास्तविक इतिहाससँग परिचित गराउनु हो।

हाम्रा पुर्खाको इतिहास अरूको विजयगाथाको छायामा हराउन दिनु हुँदैन। हाम्रो पनि आफ्नै इतिहास छ, आफ्नै पहिचान छ र त्यसलाई अभिव्यक्त गर्ने पूर्ण अधिकार छ।

विजयादशमीबारे मेरो प्रश्न

विजयादशमी धेरै नेपालीका लागि आस्था, परम्परा, पारिवारिक मिलन र सांस्कृतिक निरन्तरताको पर्व हो। सबैले आफ्नो धार्मिक आस्थाअनुसार चाडपर्व मनाउन पाउनुपर्छ। म त्यसको विरोध गर्दिनँ।

तर कुनै पर्वको ऐतिहासिक अर्थबारे फरक दृष्टिकोण राख्ने अधिकार पनि सबैलाई हुनुपर्छ। कसैले विजयको उत्सव मनाउँदा अर्को समुदायले आफ्नो ऐतिहासिक अनुभव र सांस्कृतिक परिवर्तनबारे प्रश्न उठाउन किन नपाउने?

मेरो प्रश्न यही हो—यदि इतिहास सबैको साझा सम्पत्ति हो भने यसको व्याख्या पनि सबै समुदायका अनुभव समेटेर किन नगर्ने? एउटा पक्षको गौरवलाई राष्ट्रिय इतिहासको केन्द्रमा राख्ने तर अर्को पक्षको पीडा र पहिचानलाई किनारामा धकेल्ने प्रवृत्तिको समीक्षा किन नगर्ने?

एउटै ऐतिहासिक प्रक्रियालाई सबैले एउटै अर्थमा बुझ्नुपर्छ भन्ने छैन। त्यसैले विजयादशमीबारे मेरो दृष्टिकोण फरक हुन सक्छ। त्यो फरक दृष्टिकोणलाई धर्मविरोधी वा संस्कृतिविरोधी भनेर खारेज गर्नुको सट्टा त्यसका आधार, तर्क र ऐतिहासिक सन्दर्भमाथि बहस गरिनुपर्छ।

एकल नस्लीय प्रभुत्ववादमाथि मेरो राजनीतिक प्रश्न

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक देश हो। तर व्यवहारमा सबै समुदायले समान सम्मान, अवसर र प्रतिनिधित्व पाएका छन् त? आदिवासी समुदायका भाषा, संस्कृति र मौलिक आस्थालाई राज्यका नीति तथा सार्वजनिक जीवनमा पर्याप्त स्थान दिइएको छ त?

यी प्रश्न कुनै एउटा जाति वा धर्मका व्यक्तिलाई दोषी ठहर गर्नका लागि होइनन्। यी प्रश्न राज्यको संरचना, ऐतिहासिक असमानता र सांस्कृतिक प्रभुत्वको प्रवृत्तिसँग सम्बन्धित छन्।

राजनीतिक व्यङ्ग्यका रूपमा भन्नुपर्दा, राष्ट्रवादको प्रमाणपत्र बाँड्नेहरूलाई मेरो प्रश्न छ—राष्ट्र सबैको हो भने राष्ट्रिय इतिहासमा सबैको आवाज समान रूपमा किन सुनिँदैन? समानताको नारा लगाउनेहरूले आदिवासी समुदायको भाषा, संस्कृति र पहिचान संरक्षणको सवालमा पनि समान प्रतिबद्धता देखाउनुपर्दैन?

राष्ट्र कुनै एउटा जातिको निजी सम्पत्ति होइन। संस्कृति कुनै एउटा समुदायको एकाधिकार होइन। इतिहास कुनै एक पक्षले मात्र लेख्ने विजयको प्रचारपुस्तिका पनि होइन।

थामी समुदायको माग अर्को समुदायलाई पराजित गर्ने होइन। हाम्रो माग इतिहासमा उचित स्थान, वर्तमानमा समान अधिकार र भविष्यमा आफ्नै पहिचानसहित सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने सुनिश्चितता हो।

हिटलर र नाजीवादको इतिहासले दिने चेतावनी

विश्व इतिहासमा एडोल्फ हिटलरको नेतृत्वमा रहेको नाजी शासन जातीय श्रेष्ठताको भ्रम, घृणाको राजनीति र राज्यसत्ताको दुरुपयोगको भयावह उदाहरण हो। नाजी शासनले योजनाबद्ध रूपमा यहुदी समुदायको नरसंहार गर्‍यो, जसमा करिब ६० लाख यहुदी मारिए।

यस इतिहासलाई नेपालको इतिहाससँग हुबहु तुलना गर्नु उचित हुँदैन। दुई समाजका ऐतिहासिक घटना, राजनीतिक परिस्थिति र हिंसाको स्वरूप फरक छन्। तर यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिक्न सकिन्छ—कुनै समुदायले आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्ने, फरक पहिचान भएका मानिसलाई तुच्छ ठान्ने र उनीहरूको अधिकार कुण्ठित गर्ने प्रवृत्ति मानव समानताका लागि गम्भीर खतरा बन्न सक्छ।

नेपालमा पनि जातीय श्रेष्ठताको सोच, सांस्कृतिक एकरूपता थोपर्ने प्रवृत्ति वा कुनै समुदायको मौलिक पहिचानलाई कमजोर बनाउने अभ्यास देखिएमा त्यसबारे प्रश्न उठाउनुपर्छ। तर यस्तो प्रश्न प्रमाण, अनुसन्धान र तथ्यका आधारमा उठाइनुपर्छ।

म कसैलाई हिटलरसँग तुलना गरेर अपमान गर्न चाहन्नँ। मेरो जोड यति मात्र हो—इतिहासबाट सिकौँ, कुनै पनि समुदायलाई दोस्रो दर्जाको नागरिक बनाउने सोचको विरोध गरौँ र सबैको अस्तित्व तथा अधिकारको सम्मान गरौँ।

थामी भाषा, संस्कृति र पहिचानको रक्षा

मेरो विचारमा थामी समुदायको पहिचान जातीय नाममा मात्र सीमित छैन। यो हाम्रो भाषा, पुर्खाको स्मृति, संस्कार, परम्परागत ज्ञान, सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग जोडिएको छ।

यदि नयाँ पुस्ताले आफ्नै भाषा बोल्न लाज मान्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ, आफ्नै संस्कृतिलाई कमजोर ठान्न थाल्छ वा प्रभुत्वशाली संस्कृतिको तुलनामा आफ्नो पहिचानलाई कम महत्त्वपूर्ण ठान्छ भने त्यो हामी सबैले गम्भीरतापूर्वक सोच्नुपर्ने विषय हो।

भाषा र संस्कृति संरक्षण गर्नु विगतमा फर्किनु होइन। आफ्ना पुर्खाको ज्ञानलाई अभिलेखित गर्नु, नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास चिनाउनु र आधुनिक समाजमा आफ्नै पहिचानसहित अघि बढ्नु हो।

म आधुनिक शिक्षा, विज्ञान, प्रविधि र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) को विरोध गर्दिनँ। बरु यी सबै अवसरको उपयोग गर्दै थामी भाषा, संस्कृति र मौलिक ज्ञानलाई पनि नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छु।

विकासको अर्थ आफ्नो पहिचान त्याग्नु होइन। आधुनिकताको अर्थ आफ्नो इतिहास बिर्सनु होइन। राष्ट्रिय एकताको अर्थ सबै समुदाय एउटै सांस्कृतिक ढाँचामा ढल्नुपर्छ भन्ने पनि होइन।

कालो टीका : मेरो व्यक्तिगत वैचारिक अभिव्यक्ति

आज मैले कालो टीका ग्रहण गर्नुको अर्थ कुनै धर्म, जाति वा समुदायको अपमान गर्नु होइन। यो मेरो व्यक्तिगत वैचारिक अभिव्यक्ति हो। यसमार्फत म आफ्नो ऐतिहासिक अनुभूति, सांस्कृतिक पहिचान र समान अधिकारप्रतिको प्रतिबद्धता व्यक्त गर्न चाहन्छु।

अरूले रातो टीका लगाएर आफ्नो आस्था व्यक्त गर्न पाउँछन् भने मैले कालो टीका लगाएर आफ्नो विचार र ऐतिहासिक अनुभूति व्यक्त गर्न किन नपाउने? लोकतन्त्रमा आफ्नो आस्था व्यक्त गर्ने स्वतन्त्रता जति महत्त्वपूर्ण छ, असहमति व्यक्त गर्ने स्वतन्त्रता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

मेरो विरोध हिन्दु धर्म मान्ने व्यक्तिहरूसँग होइन। सबै हिन्दु धर्मावलम्बी एउटै राजनीतिक विचारधारा वा सोचका हुन्छन् भन्ने पनि होइन। मेरो प्रश्न एकल नस्लीय श्रेष्ठताको मानसिकता, सांस्कृतिक प्रभुत्व र ऐतिहासिक असमानताका विषयमा हो।

म अरूको पर्व खोस्न चाहन्नँ। कसैको आस्था कमजोर बनाउन चाहन्नँ। तर मेरो समुदायको ऐतिहासिक स्मृति र सांस्कृतिक पहिचानलाई पनि अदृश्य बनाइएको हेर्न चाहन्नँ।

अरूको आस्थाको सम्मान गर्दै आफ्नो पहिचानको रक्षा गर्नु विरोधाभास होइन। यही नै सहअस्तित्व, लोकतान्त्रिक स्वतन्त्रता र पारस्परिक सम्मानको आधार हो।

मेरो विद्रोह घृणाविरुद्ध होइन, अन्यायविरुद्ध हो

म स्पष्ट पार्न चाहन्छु—मेरो विद्रोह कुनै धर्म, जाति वा समुदायविरुद्धको घृणा होइन। यो ऐतिहासिक अन्याय, विभेद, सांस्कृतिक उपेक्षा र एकल प्रभुत्ववादी सोचविरुद्धको शान्तिपूर्ण वैचारिक प्रतिरोध हो।

म चाहन्छु, थामी समुदायको इतिहासलाई सम्मान गरियोस्। हाम्रा पुर्खाको मौखिक इतिहास, भाषा, संस्कृति, संस्कार र मौलिक आस्थालाई नेपालको राष्ट्रिय इतिहासको अभिन्न अङ्गका रूपमा स्वीकार गरियोस्। आदिवासी समुदायका ऐतिहासिक अनुभवबारे तथ्यपरक अनुसन्धान होस् र राज्यका नीति तथा संस्थाहरूमा समानता, प्रतिनिधित्व र सांस्कृतिक अधिकार सुनिश्चित गरियोस्।

हामी कसैको अधिकार खोसेर आफ्नो अधिकार स्थापित गर्न चाहँदैनौँ। हामी समान अधिकार चाहन्छौँ। हामी कसैको संस्कृति मेटाउन चाहँदैनौँ। हामी आफ्नो संस्कृति पनि नमेटियोस् भन्ने चाहन्छौँ।

हामी इतिहासमा कसैलाई शत्रु बनाएर बाँच्न चाहँदैनौँ। हामी इतिहासबाट सिकेर न्यायपूर्ण भविष्य निर्माण गर्न चाहन्छौँ।

हाम्रो माग प्रतिशोध होइन, न्याय हो। हाम्रो उद्देश्य घृणा होइन, पहिचानको सम्मान हो। हाम्रो बाटो हिंसा होइन, चेतना, संवाद र शान्तिपूर्ण प्रतिरोध हो।

निष्कर्ष : मेरो पहिचान, मेरो अधिकार

आज कसैका लागि विजयादशमी उत्सवको दिन होला। मेरा लागि भने यो आफ्नो समुदायको इतिहास, पहिचान र अधिकारबारे सोच्ने तथा प्रश्न उठाउने दिन पनि हो।

कुनै समुदायले आफ्नो पर्व मनाउनु उसको अधिकार हो। त्यस्तै, अर्को समुदायले आफ्नो ऐतिहासिक अनुभवका आधारमा फरक दृष्टिकोण राख्नु पनि उसको अधिकार हो। यी दुई अधिकार एकअर्काका शत्रु होइनन्। दुवैलाई सम्मान गर्न सक्ने समाज नै वास्तविक अर्थमा लोकतान्त्रिक र समावेशी समाज हो।

म चाहन्छु—नेपालको इतिहास न्यायपूर्ण ढङ्गले पुनरावलोकन होस्। थामी समुदायसहित सबै मूलवासी आदिवासी समुदायका आवाज सुनिऊन्। भाषा, संस्कृति, मौलिक आस्था, समान प्रतिनिधित्व र अधिकारको सुनिश्चितताका लागि राज्य जिम्मेवार बनोस्।

मेरो पहिचान मेरो अधिकार हो।
मेरो भाषा मेरो अस्तित्व हो।
मेरो संस्कृति मेरो गौरव हो।
मेरो इतिहास मेरो स्वाभिमान हो।

अरूको आस्थाको सम्मान गर्दै आफ्नो अस्तित्वको रक्षा गर्नु मेरो अधिकार हो।

समानता, सहअस्तित्व र न्यायपूर्ण इतिहासको पक्षमा मेरो आवाज सधैँ बुलन्द रहनेछ।

सन्तोष ठान्टी
अध्यक्ष
नेपाल थामी समाज मलेसिया