सोह्र श्राद्धको आरम्भ: पितृलाई सम्मान र तर्पण ।।।

थाङमिचागु डटकम संवाददाता

विनोद मण्डल, असोज २
आजदेखि शास्त्रीय मान्यता अनुसार सोह्र श्राद्धको विधिवत् आरम्भ भएको छ । पितृले आफ्ना सन्तानबाट तर्पण र पिण्डको आशा गरिरहेको भन्ने विश्वासले यस समयमा पितृप्रतिको दायित्व पूरा गर्न मद्दत गर्छ । यस श्राद्धले पितृलाई नगरेका कर्तव्यको ऋणबाट पनि मुक्त गराउँछ भन्ने मान्यता रहेको छ ।

पितृपक्ष र सोह्र श्राद्धको महत्त्व

आश्विन कृष्ण पक्षलाई पितृपक्ष भनिन्छ, जसमा १५ तिथि हुने भए पनि भाद्र शुक्लपूर्णिमादेखि आश्विन औँसीसम्मका १६ तिथिमा श्राद्ध गरिन्छ । यस अवधिमा गरिने श्राद्धलाई सोह्र श्राद्ध भनिन्छ । आश्विन महिनाको कृष्ण पक्ष विशेष रूपमा पितृलाई तृप्त तुल्याउने समय मानिन्छ ।

प्रमुख तिथिहरू र उनका महत्त्व:

पञ्चमी श्राद्ध: अविवाहित व्यक्तिहरूको श्राद्ध गर्न महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।

नवमी श्राद्ध: माताको श्राद्धको लागि उत्तम मानिन्छ ।

एकादशी र द्वादशी श्राद्ध: संन्यास लिएका व्यक्तिहरूको श्राद्ध ।

चतुर्दशी श्राद्ध: अकाल मृत्यु भएका व्यक्तिहरूको श्राद्धको लागि उपयुक्त ।

अमावस्या: कुनै कारणले अन्य तिथिहरूमा श्राद्ध गर्न नसकेमा सबै पितृहरूको श्राद्ध गर्न सकिन्छ ।

श्राद्धको विधि र परम्परा

सोह्र श्राद्धमा कपाल, नङ् काटेर शुद्ध रहनु, दैनिक स्नान गर्नु र सात्विक भोजन गर्नु आवश्यक मानिन्छ । यस अवधिमा देवस्थलको दर्शन नगर्ने परम्परा पनि छ । श्राद्धको लागि पिण्ड तयार गर्ने क्रममा चार जना ब्राह्मणको प्रतीक स्वरूप कुशको ब्राह्मण थापिन्छ ।

श्राद्ध गर्दा पहिले देव, मनुष्य, दिव्यपितृ र स्वपितृलाई तर्पण दिइन्छ । त्यसपछि ब्राह्मणलाई निमन्त्रणा गरेर विधिपूर्वक पिण्डदान गरिन्छ । सोह्रश्राद्धमा पितृकुल र मातृकुलका तीन-तीन पुस्ता, सासू ससुरा र गुरुहरूलाई श्रद्धा र सम्मानका साथ सम्झिन्छन् ।

पितृपक्ष र मांसाहारी प्रथा

पितृपक्षको समयमा मांसाहारीहरू पनि शुद्ध शाकाहारी भोजनमा रहन्छन् र फलफूल, दूध, नैवेद्य आदि चढाउँछन् । केही जातिहरू श्राद्धमा रक्सी र मासु चढाउने परम्परा पनि राख्छन् ।

सोह्र श्राद्धको महत्त्वपूर्ण समय

प्रत्येक वर्ष आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि सोह्र श्राद्ध आरम्भ हुन्छ । यो समय पितृलाई श्रद्धा र भक्ति सहित सम्झने परम्परागत वैदिक विधि हो । पितृ पक्षको समाप्तिसँगै दुर्गा पक्ष अर्थात् बडा दसैँको चाँडो सुरु हुन्छ । बडादसैँ मनाउनुअघि पितृको तृप्तिका लागि सोह्र श्राद्ध अनिवार्य मानिन्छ ।

यस प्रकार, सोह्र श्राद्ध धार्मिक, सांस्कृतिक र पारिवारिक सन्दर्भमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ ।